Ilaalcha: 0 Barreessaa: Gulaalaa Marsariitii Yeroo Maxxansaa: 2025-07-04 Ka'umsa: Bakka
Dhugaatiidhaaf paakeejii hundarra gaarii ta’e filachuudhaan naannoo eeguu keessatti gahee guddaa qabda. Faayidaan qaruuraa aluminiyeemii itti fufiinsa qabu oomishtoota dhugaatiif bitachuu ifaadha, sababiin isaas qaruuraa aluminiyeemii filannoo har’a ikoo-fayyadamaa ta’e waan ta’eef. Qaruuraa kunniin paakeejii kamiyyuu caalaa deebi'anii kan fayyadaman yoo ta'u, gara 73% meeshaa deebi'ee fayyadame . Walbira qabamee yoo ilaalamu, geejjibaa fi pilaastikii itti fufiinsa irratti gadi bu’u. Qaruuraa aluminiyeemii gatii $1,210 per ton , pilaaneetii qofaaf osoo hin taane daldala keessaniif faayidaa akka qabaatan taasisa. Naannoo irratti dhiibbaa gaarii geessisuu yoo barbaadde, paakeejii filattu ilaali. Faayidaan oomishtoota dhugaatiif qaruuraa aluminiyeemii itti fufiinsa qabu bitachuu baasii qusachuu bira darbee-lafa ni deeggaru, furmaata qaphxii olaanaas ni kennu.
Qaruuraa aluminiyeemii dhugaatiidhaaf paakeejii naannoodhaaf mijatudha. Baay’ee deebi’anii kan fayyadaman yoo ta’u, kaarboonii xiqqaa kan qabanidha. Qaruuraa geejjibaa hojjechuu fi socho’uuf humna dabalataa barbaada. Kunis pilaaneetiidhaaf gaarii akka hin taane taasisa, osoo deebitee fayyadamuu dandeessanillee. Qaruuraa pilaastikii salphaa fi socho’uuf gatii salphaadha. Garuu faalama waan fidaniif baay'ee deebi'anii hin fayyadaman. Aluminium deebi’ee fayyadamuun anniisaa qaruuraa haaraa hojjechuuf barbaachisu keessaa hanga %95 qusata. Akkasumas meeshaalee walfakkaatan irra deddeebinee akka fayyadamnu nu taasisa. Qaruuraa aluminiyeemii fudhachuun baasii ergaa gadi buusuuf gargaara. Akkasumas gaazota giriin haawusii salphaa fi salphaatti walitti tuulamuu waan danda’aniif ni hir’isa. Sirni irra deebiin guutamuu danda’uu fi kuufama deebisuu gosoota paakeejii hunda gargaara. Deebi’anii fayyadamuu fooyyessuu fi balfa hir’isu. Meeshaalee deebi'anii fayyadaman baay'ee waliin paakeejii fayyadamuun pilaaneetii kanaaf wayya. Diinagdee geengoo uumuufis ni gargaara. Yaadonni haaraan kan akka meeshaalee biyyoodhaan manca’anii fi paakeejii ismaartii daran gargaaruu danda’u. Meeshaalee dhugaatii naannoodhaaf akka fooyya’an taasisu.
Yeroo qaphxii dhugaatii filattu wantoota gurguddoo muraasa irratti yaaduu qabda. Wantoonni kun akkaataa qaruuraa aluminiyeemii, qaruuraa geejjibaa fi qaruuraa pilaastikii wal bira qabamee ilaalamu ilaaluuf si gargaaru. Qabxiilee kana beekuun daldala keessanii fi lafaaf waan gaarii ta’e filachuuf isin gargaara.
Tokkoon tokkoon paakeejii akkamitti akka hojjetamu ilaaluudhaan jalqabi. Kana jechuun anniisaa fi wanti raw hangam akka fayyadamu sakatta’uu jechuudha. Qaruuraa aluminiyeemii yeroo baayyee meeshaa deebi’ee fayyadamu fayyadamu. Kunis anniisaa kan qusatu yoo ta’u, gaasiiwwan manaa hir’isa. Qaruuraa geejjibaa cirrachaa fi albuuda biroo balleessuuf ho’a baay’ee ol’aanaa barbaada. Kunis anniisaa baay’ee kan fayyadamu yoo ta’u, naannoo caalaatti kan miidhudha. Qaruuraa pilaastikii hojjechuuf humna xiqqaa fayyadamu. Garuu boba’aa fosiilii waan barbaadaniif balfa yeroo dheeraa turu caalaa hojjetu.
Gorsa: Moodeelotni marsaa jireenyaa tokko tokko, kan akka 'cradle-to-gate,' hojjetamuu paakeejii qofa ilaalu. Kaan akka 'cradle-to-grave' fi 'cradle-to-cradle' jireenya guutuu ilaalu, deebi'anii fayyadamuu fi irra deebi'anii fayyadamuu dabalatee.
Akkaataa paakeejii itti socho'us pilaaneetii kanaaf dhimma qaba. Paakeejiin salphaan kan akka qaruuraa aluminiyeemii fi qaruuraa pilaastikii boba’aa xiqqaa kan fayyadaman yoo ta’u, yeroo ergaman faalama xiqqaa fidu. Qaruuraa geejjibaa ulfaataa fi salphaatti caccaba. Socho’uuf anniisaa dabalataa fi nageenya isaanii eeguuf paakeejii dabalataa barbaadu.
Deebi’ee fayyadamuun naannoodhaaf baay’ee barbaachisaa dha. Paakeejii salphaatti deebi’ee fayyadamuu danda’uu fi baay’ee deebi’ee fayyadamu barbaadda. Qaruuraa aluminiyeemii asitti hunda caalaa gaarii dha. Yeroo baay’ee deebi’anii fayyadamuu kan danda’anii fi ciccimoo fi faayidaa kan qaban ta’anii turuu danda’u. Gilaasiin irra deddeebi’amees deebi’ee fayyadamuu ni danda’a, garuu humna guddaa barbaada. Qaruuraa pilaastikii hamma kana deebi’ee kan hin fayyadamne yoo ta’u yeroo baay’ee kosii ta’ee xumurama ykn gara oomisha qulqullina gadi aanaa qabuutti jijjiirama.
Paakeejiin hangam fi hangam akka deebi’ee fayyadamu dhiibbaa waliigalaa lafa irratti qabu jijjiira.
Qorannoon haaraan akka jedhutti yoo nuti pilaastikii baay’ee deebifnee fayyadamuu, %3 irraa gara %50tti , dhiibbaa ho’ina addunyaa %42 hir’isuu fi itti fayyadama anniisaa hin haaromfamne %114 hir’isuu dandeenya. Garuu wantootni tokko tokko, kan akka itti fayyadama bishaanii, ol ka’uu danda’u, kanaaf itti fufiinsi yeroo hunda salphaa miti.
Erga fayyadamtanii booda paakeejii maaltu akka mudatus barbaachisaa dha. Filannoon gaariin dinagdee geengoo uumuuf gargaaru. Kana jechuun meeshaaleen gatamuu mannaa irra deebi’anii itti fayyadamu ykn deebi’anii fayyadamu jechuudha. Yeroo baayyee qaruuraa aluminiyeemii qaruuraa haaraa waan ta’aniif gatii isaanii ni eegu. Geejjibni deebi’ee fayyadamuu ykn irra deebi’amee itti fayyadamuu ni danda’a, garuu yeroo tokko tokko daandiidhaaf oola. Qaruuraa pilaastikii hamma kana deebi’ee kan hin fayyadamne yoo ta’u, yoo sirritti hin qabamne faaluu danda’a.
Hubachiisa: Karaaleen dhuma irratti paakeejii itti wal’aannu, kan akka makaanikaal deebi’ee fayyadamuu fi piroolayizisii, gaasii manaa gubuu wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu hanga %57 hir’isuu danda’u.
Gabatee dhugaawwan haaraa indaastiricha irraa dhufan kanneen wantootni kun maaliif akka barbaachisoo ta’an agarsiisan kunooti:
Qabxii Ijoo |
Istaatistiksii / Hubannoo |
Madda / Naannoo |
|---|---|---|
Guddina Gabaa |
Gabaa paakeejii itti fufiinsa qabu Eeshiyaa-Paasifiik bara 2024tti $44.67B gatii qabu , bara 2034tti $92.60B gahuu danda'a (CAGR 7.56%) |
Qorannoo Dursa |
Fayyadama Paakeejii |
Yuunitii paakeejii biiliyoona 912.9 bara 2023 Chaayinaa keessatti fayyadamaniiru |
Daataa Addunyaa (Chaayinaa) . |
Tarkaanfiiwwan Dambii |
Hindiin bara 2022tti pilaastika yeroo tokkotti fayyadamu dhorkite; Jaappaanii fi Kooriyaan Kibbaa seera balfa paakeejii qabu |
Qorannoo Dursa |
Dursa Itti Fufiinsa Fayyadamtootaa |
Bitamtoonni Ameerikaa %78 itti fufiinsaan jiraachuuf dhimmamu |
NielsenIQ jedhamuun beekama |
Amanamummaa Biraandii & Itti Fufiinsa |
%63 carraan maqaawwan daldalaa galma itti fufiinsa qaban irraa bitachuu isaanii guddaadha; %82 waa’ee galmoota kanaa ni beeku |
Trivium, Shorr jedhamuun beekama |
Miira Baasii Fayyadamtootaa |
%70 paakeejii itti fufiinsa qabu irraa gara filannoo gatii salphaatti hin jijjiiramu |
Trivium jedhamuun beekama |
Omisha, geejjibaa, deebi’ee fayyadamuu fi dhuma jireenyaa yeroo ilaaltu seenaa itti fufiinsa paakeejii guutuu ni argita. Kunis aluminiyeemii, geejjibaa fi pilaastikii wal bira qabuuf si gargaara, kanaaf daldala kee fi pilaaneetii kanaaf waan gaarii ta’e filachuu dandeessa.
Namoonni tokko tokko qaruuraa geejjibaa lafaaf hunda caalu jedhanii yaadu. Baayyeen isaanii geejjibni hunda caalaa itti fufiinsa qaba jedhanii amanu. Garuu saayinsiin waan adda ta'e agarsiisa. Qaruuraa geejjibaa yeroo tokko itti fayyadamnu hunda caalaa naannoo miidhaa. Hojjechuuf humna guddaa isaan barbaachisa. Qaruuraa geejjibaa ulfaataa waan ta'eef sochoosuun faalama dabalataa fida. Yoo geejjibaa deebitee fayyadamtellee, ammas qaruuraa aluminiyeemii ykn qaruuraa pilaastikii caalaa kaarboonii baay’ee gadi lakkisuudha.
Qaruuraa aluminiyeemii pilaaneetii kanaaf filannoo hunda caaludha. Qaruuraa aluminiyeemii deebi’ee fayyadame kaarboonii xiqqaa qaba. Aluminium deebi’ee fayyadamuun humna qaruuraa haaraa hojjechuuf barbaachisu hunda jechuun ni danda’ama. Kana jechuun faalamni xiqqaachuu fi gaazonni manaa xiqqaachuu jechuudha. Aluminium boba’aa fosiilii irraa hin dhufu. Kunis rakkoolee qaruuraa pilaastikii wajjin dhufan tokko tokko akka hin uumamneef gargaara. Qaruuraa pilaastikii kaarboonii miila xiqqaa kan qabu yoo ta’u, geejjibaa caalaa xiqqaadha. Isaanis salphaadha, garuu rakkoo faalama guddaa fidu. Qaruuraa pilaastikii bara baraan deebi’ee fayyadamuu hin danda’u.
Tokkoon tokkoon qabduu naannoo irratti dhiibbaa akkamii akka geessisu saffisaan ilaalla:
Gosa Qabduu |
Dhiibbaa Naannoo Ijoo |
|---|---|
Qaruuraa Fiixee |
Miila kaarboonii olaanaa, ulfaatina ulfaataa, itti fayyadamni anniisaa olaanaa, illee geejjibni deebi’ee fayyadame dhiibbaa guddaa qaba |
Qaruuraa Pilaastikaa |
Miilli kaarboonii gilaasii caalaa gadi aanaa ta’e, garuu faalama fi maaykiroopilaastikii fida, daangaa hin qabne deebi’ee fayyadamuu hin danda’u |
Qaruuraa Aluminiyeemii |
Miilli kaarboonii gadi aanaan, keessumaa yeroo deebi’ee fayyadamu, daangaa hin qabne deebi’ee fayyadamuu kan danda’u, anniisaa qusata, gadi lakkifamuu hir’isa |
Deebi’ee fayyadamuun lafaaf baay’ee barbaachisaa dha. Qaruuraa aluminiyeemii addunyaa irratti baay'ee deebi'ee fayyadamu. Gara %66-71 qaruuraa aluminiyeemii deebi’ee fayyadamu . Adeemsi deebi’ee fayyadamuu aluminiyeemii baay’ee gaarii hojjeta. Aluminium hanga %90 irra deebiin itti fayyadama. Kunis qaruuraa aluminiyeemii pilaaneetii kanaaf filannoo guddaa taasisa. Qaruuraa aluminiyeemii qulqullina osoo hin dhabin yeroo baayyee deebiftanii fayyadamuu dandeessu.
Qaruuraa geejjibaa yeroo baay’ee deebi’anii fayyadamuunis ni danda’ama. Garuu qaruuraa geejjibaa gara %31-34 qofatu addunyaa guutuutti deebi'ee kan fayyadamudha. Gilaasii deebi’ee fayyadamuun anniisaa guddaa fayyadama. Qaruuraa pilaastikii kan deebi’ee fayyadamu xiqqaadha. Qaruuraa pilaastikii keessaa %14-18 qofatu deebi'ee fayyadamu. Qaruuraa pilaastikii baay’een isaanii bakka kuufama ykn galaana keessatti dhumu. Kunis rakkoo faalama pilaastikii irratti dabalata.
Meeshaalee dhugaatii sochoosuun maallaqa kan baasu yoo ta'u, lafa irrattis dhiibbaa qaba. Qaruuraa aluminiyeemii salphaa fi walitti tuuluudhaaf salphaadha. Kunis baasii geejjibaa qaruuraa geejjibaa wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu hanga %40 gadi buusu danda’a. Qaruuraa geejjibaa ulfaataa fi salphaatti caccaba. Kana jechuun baasii doonii ol’aanaa fi faalama guddaa jechuudha. Qaruuraa pilaastikii hunda caalaa salphaadha. Socho'uuf baasii xiqqaa kan kennan yoo ta'u, ammas sababa faalamaafi saffisa deebi'anii fayyadamuu gadi aanaa ta'een naannoo miidhu.
Meeshaalee salphaa fi deebi’anii fayyadaman fayyadamuun lafa gargaara. Qaruuraa aluminiyeemii salphaa fi qabiyyee deebi'ee fayyadame baay'ee qaba . Isaanis walmakaa hundarra gaarii baasii xiqqaa, deebi’anii fayyadamuu gaarii, fi miidhaa xiqqaa pilaaneetii kanaaf kennu. Qaruuraa aluminiyeemii fudhachuun kaarboonii miila kee gadi buusuu fi lafti qulqulluu akka ta'u si gargaara.
Paakeejii sirrii ta’e filachuun daldala kee fi lafa gargaara. Dhaabbileen dhugaatii hedduun amma qaruuraa pilaaneetii kanaaf waan gaarii ta'eef fayyadamu. Fakkeenyonni dhugaa fi qorannoon maaliif qaruuraa filannoo ogummaa qabu akka ta’e agarsiisu.
Kookaa Koolaa bara 2020 jijjiirama guddaa fide.Dhaabbanni kun UK fi US keessatti qaruuraa aluminiyeemii baay'ee fayyadamuu eegale. Kunis bu’aawwan barbaachisoo ta’an tokko tokko argamsiiseera:
Kookaa Koolaan waggaa tokko keessatti kaarboonii paakeejii irraa gadi lakkisu %20 gadi buuse.
Dhaabbatichi bakka qaruuraa baay’ee itti fayyadamutti saffisa deebi’ee fayyadamuu %60 irraa gara %75tti ol guddiseera.
Maamiltoonni jijjiirraa kana hubataniiru. Namoonni hedduun jijjiirama kana booda Kookaa Koolaan caalaatti ikoo-fayyadamaa ta'a jedhanii yaadan.
Dhaabbatichi jalqaba irratti maallaqa dabalataa baasee, boodarra garuu qusate. Ergaan gatii salphaa fi gatii olaanaa qaruuraa deebi’ee fayyadamu irraa argamu maallaqa qusachuuf gargaareera.
Waan Kookaa Koolaan hojjete irraa barachuu dandeessu. Qaruuraa fayyadamuun kaarboonii miila kee akka hir’isu, maqaan kee akka gaariitti akka mul’atu gochuu fi yeroon maallaqa qusachuuf si gargaaruu danda’a.
Hubachiisa: Qaruuraa aluminiyeemii gabaa addunyaa keessatti baayyee barbaachisaa dha. Gatiin isaanii gahuu danda'a ture Bara 2024tti doolaara biiliyoona 58.25 . Qorannoon akka jedhutti qaruuraa deebi'ee fayyadamuun akka gaariitti hojjeta. Meeshaa baay'ee deebiftee cimtee tursiisuu dandeessa. Qorannoon tokko tokko akka agarsiisutti qaruuraa foomii guutuun oomisha haaraa anniisaa xuuxu uumuu danda’a. Kana jechuun qaruuraa dhugaatii qofaaf osoo hin taane waan biraatiif oolu danda'a jechuudha.
Filannoowwan paakeejii ijoo walbira qabuuf gabatee salphaan kunooti:
Gosa Paakeejii |
Sadarkaa Deebi’ee Fayyadamaa (%) . |
Miila Kaarboonii (kg CO2e/toonii, deebi’ee fayyadame) . |
Baasii Geejjibaa |
Deebi’ee fayyadamuu danda’uu |
Itti Fayyadama Gabaa |
|---|---|---|---|---|---|
Qaruuraa Aluminiyeemii |
66-71 irratti kan argamu |
1,600 ta’eera |
Gadi bu'aa |
Daangaa hin qabne |
Addunyaa, guddachaa jira |
Qaruuraa Fiixee |
31-34 irratti |
4,000 ta’a |
Ol aanaa |
Daangaa hin qabne |
Premium, kan naannoo |
Qaruuraa Pilaastikaa |
14-18 irratti |
2,000 ta’eera |
Gadi aanaa |
Daangeffame |
Mass, baasii xiqqaa |
Qaruuraa saffisa deebi’anii fayyadamuu olaanaa, kaarboonii gadi aanaa, fi baasii ergaa gadi aanaa qabaachuu arguu dandeessu. Qaruuraawwan yaadaafi itti fayyadama haaraas ni deeggaru. Yeroo qaruuraa aluminiyeemii fudhattu lafa gargaarta, egeree qulqulluus ni deeggarta.
Yeroo fudhattu aluminium cans , naannoo gargaarta. Qaruuraa aluminiyeemii paakeejii biroo caalaa anniisaa xiqqaa fayyadamu. Akkasumas meeshaalee deebi’anii fayyadaman baay’ee keessa isaanii jiru. Ameerikaatti, qaruuraa aluminiyeemii irra caalaan isaanii qabiyyee deebi’ee fayyadame gara %68 qaba. Qaruuraa pilaastikii qabiyyee deebi’ee fayyadame gara %3 qofa qaba. Aluminium deebi’ee fayyadame baay’ee fayyadamuun gadi lakkifamuu kaarboonii hir’isuuf gargaara. Bara 2006 hanga 2016tti indaastirichi gadi lakkifamuu CO2 %31 hir’ise.
Gabatee qaruuraa aluminiyeemii qaruuraa pilaastikii fi filannoowwan biroo wal bira qabuu kunooti :
Meetirikii Dhiibbaa Omishaa |
Qaruuraa Aluminiyeemii |
Qaruuraa Pilaastikaa / Filannoo |
|---|---|---|
Saffisa Deebi’ee Fayyadamaa Addunyaa |
69% . |
N/A |
Sadarkaa Deebi’ee Fayyadamaa Gamtaa Awurooppaa (2017) . |
74.5% . |
N/A |
Sadarkaa Deebi’ee Fayyadamaa Ameerikaa |
%70 ol . |
Gara %29 (qaruuraa pilaastikii) . |
Qabiyyee Deebi'ee Fayyadamaa US keessatti |
68% . |
3% (qaruuraa pilaastikii) . |
Gaasiiwwan CO2 waliin wal gitu hir’isuu |
%31 hir’isuu (2006 hanga 2016) |
N/A |
Miila Kaarboonii Paakeejii Biiraa wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu |
Meeshaalee keessaa isa gadi aanaa |
Qaruuraa aluminiyeemii caalaa olka'aa dha |
Qaruuraa aluminiyeemii addunyaa irratti baay'ee deebi'ee fayyadamu. Kunis yeroo itti fayyadamtan hunda humnaa fi qabeenya qusata. Gabaa qaruuraa aluminiyeemii saffisaan guddachaa jira. Namoonni magaalota keessa jiran hedduun qaruuraa itti fayyadamuu fi deebi’anii fayyadamuuf salphaa waan ta’eef ni jaallatu.
Qaruuraa aluminiyeemii sochoosuuf salphaa fi gatii salphaadha. Isaan salphaa waan ta’aniif konkolaataa fe’umsaa ykn paaletii irratti caalaatti galchuu dandeessa. Kunis boba’aa qusachuu fi baasii geejjibaa hir’isa. Qaruuraa geejjibaa ulfaataa fi salphaatti caccaba. Kunis erguu fi kuusuudhaaf baasii guddaa akka isaan kaffalan taasisa. Qaruuraa pilaastikii salphaadha, garuu akka qaruuraa aluminiyeemii deebi’ee hin fayyadamu.
Qaruuraa aluminiyeemii akka gaariitti walitti tuulamaa waan ta’eef paakkii dabalataa hin barbaachisu. Kunis imala dheeraadhaaf gaarii isaan taasisa. Qaruuraa aluminiyeemii fudhachuun faalama fi baasii dhugaatii keessaniif bahu hir'isuuf gargaara.
Qaruuraa aluminiyeemii irra deddeebiin deebi’ee fayyadamuu ni danda’ama. Qulqullina osoo hin dhabin yeroo hedduu balleessuun irra deebitee itti fayyadamuu dandeessa. Aluminium hanga ammaatti hojjetame hunda keessaa %75 jechuun ni danda'ama har'as itti fayyadama . Kunis sirni deebi’ee fayyadamuu qaruuraa aluminiyeemii hangam cimaa akka ta’e agarsiisa. US keessatti qabiyyeen deebi’ee fayyadamu qaruuraa keessatti giddu galeessaan %71 dha. Kunis qaruuraa geejjibaa ykn pilaastikii caalaa baay’ee ol’aanaadha.
Chaartiin gosoota paakeejii adda addaatiif saffisa deebi’ee fayyadamuu agarsiisu kunooti :
Sirni deebi’ee fayyadamuu qaruuraa aluminiyeemii baayyee gaarii hojjeta. Aluminium deebi'ee fayyadamu keessaa gara %96.7 qaruuraa haaraa ta'a. Kunis meeshaan sun bakka kuufama balfaa akka hin seenne taasisa. Aluminium gatii guddaa waan qabuuf namoonni deebi'anii fayyadamuu barbaadu. Yeroo qaruuraa aluminiyeemii fudhattu pilaaneetii qulqulluu akka ta'uuf gargaarta, deebi'ee fayyadamuu ni deeggarta.
Yeroo dhugaatii xumurtu wanti itti aanu barbaachisaa dha. Akkaataan meeshaalee erga itti fayyadamnee booda itti qabnu lafa irratti dhiibbaa qaba. Paakeejii yeroo gataman ykn deebi’anii fayyadaman uumama hin miidhan fudhachuun gaariidha.
Qaruuraa geejjibaa qaruuraa pilaastikii caalaa naannoo miidhu . Isaan ulfaatoo waan ta’aniif hojjechuu fi deebi’anii fayyadamuuf anniisaa hedduu barbaadu.
Qaruuraa aluminiyeemii deebi’ee fayyadame dhugaatii fizzy ta’eef filannoo gaarii dha. Humna xiqqaa kan fayyadaman yoo ta’u, yeroo baay’ee deebi’anii fayyadamuu ni danda’u.
Qaruuraa pilaastikii bakka hundatti fayyadama, garuu kosii fi faalama baay’ee uumu. Hedduun isaanii galaana keessatti akka xixiqqoo maaykiroopilaastikii jedhamanitti dhumu.
Qorannoon akka jedhutti qaruuraa aluminiyeemii dhiibbaa dhuma jireenyaa irratti geejjibaa ykn pilaastikii caalaa xiqqaadha. Isaanis salphaadha, anniisaa xiqqaa kan fayyadaman yoo ta’u, anniisaa haaraa hojjechuuf barbaachisu keessaa gara %5 qofaan bara baraan deebi’anii fayyadamuu ni danda’u.
Qaruuraa geejjibaa, yoo deebitee fayyadamtellee, ammallee anniisaa baay’ee fayyadamu, ulfaataa waan ta’eef faalama dabalataa fida.
Qaruuraa pilaastikii yeroo hunda deebi’ee fayyadamu qulqullina dhaba. Baay’een isaanii waggoota dhibbaan lakkaa’amaniif bakka kuufama ykn galaana keessa turu.
Qaruuraa aluminiyeemii albuuda baasuu irraa balaa tokko tokko qaba, garuu ammallee dhuma umurii isaanii irratti miidhaa geejjibaa ykn pilaastikii caalaa xiqqaadha.
Lafti gargaaruuf karaan hundarra gaariin, waanuma fedhe haa ta’u, paakeejii yeroo tokkotti itti fayyadamnu xiqqaa fayyadamuudha.
Bakkeewwan akka Awurooppaa Dhihaatti, qaruuraa aluminiyeemii dhiibbaa qilleensaa gadi aanaa qaba. Kunis anniisaa qulqulluu waan fayyadamaniifi baay’ee deebi’anii waan fayyadamaniif. Bakkeewwan biroo akkuma Chaayinaa aluminiyeemii hojjechuun yoo dhagaa boba’aan anniisaaf oolu faalama dabalataa fiduu danda’a. Deebi'ee fayyadamuun faalama aluminiyeemii fi gilaasii lamaan isaaniif gadi buusuuf gargaara, garuu pilaastikiidhaaf hamma kana miti.
Dhugaatii keessaniif qaruuraa aluminiyeemii itti fufiinsa qabu yeroo fudhattan wantoota gaarii hedduu argattu. Faayidaan kun daldala kee, maamiltoota kee fi lafa gargaaru.
Ramaddii Faayidaa |
Faayidaa Lakkoofsaan Argamu |
|---|---|
Hojii Uumuu |
Hojiiwwan 100,000 ol walitti qabuu, sassaabuu, irra deebi’anii hojjechuu keessatti |
Daballii Mindaa |
Mindaa industirii waggaatti doolaara biiliyoona 2.1–5 dabaluu |
Balfa Hir’isuu |
Waggaatti aluminiyeemii toonii miiliyoona 1.3 bakka kuufama balfaa irraa akka hin baane taasifama |
Sochii Diinagdee Gurgurtaa irraa |
Gurgurtaan aluminiyeemii deebi’ee fayyadame waggaatti doolaara biiliyoona 1.6 ta’eera |
Qusannoo Annisaa |
Anniisaa gahaa waggaa tokkoof mana miiliyoona 1.5 humna itti kennuuf qusatame |
Gaasii Giriin Haawus Gaasii Hir’isuu |
Waggaatti CO2e meetiriik toonii miiliyoona 12.1 ni mura (akka konkolaataa miiliyoona 2.6 buqqisuu) |
Akkasumas qaruuraa irra deddeebiin deebi’ee fayyadamuu danda’u fayyadamuun lafa gargaarta. Qaruuraa aluminiyeemii deebi’anii fayyadamuun anniisaa gara %95 xiqqaa fayyadama . haaraa hojjechuu caalaa Kunis maallaqa qusachuu fi kaarboonii miila keessan gadi buusa. Faayidaan oomishtoota dhugaatiif qaruuraa aluminiyeemii itti fufiinsa qabu bitachuu saffisa deebi’ee fayyadamuu olaanaa fi balfa xiqqaa ta’e dabalata. US keessatti qaruuraa gara %45 deebi'ee kan hojjetamu yoo ta'u, bakkeewwan akka Biraazil fi Jarmanitti garuu %100tti siqu. Yoo baay'ee deebitee fayyadamte akka biyyoota olaanoo kanaa ta'uu dandeessa.
Faayidaan oomishtoota dhugaatiif qaruuraa aluminiyeemii itti fufiinsa qabu bitachuu waa’ee lafaa qofa miti. Carraa hojii uumuuf, mindaa ol kaasuuf, qaruuraa hunda irraa gatii dabalataa argachuuf gargaarta. Akkasumas maamiltoota keetti pilaaneetii kanaaf akka dhimmamtu agarsiifta. Yeroo qaruuraa aluminiyeemii filattu, addunyaa qulqulluu, magariisa ta'e nama hundaaf akka ta'u gargaarta.
Qaruuraa geejjibaa bareedaa fakkaata, cimaanis itti dhagahama. Namoonni baay'een dhugaatiif filannoo gaarii ta'uu isaanii itti fakkaata. Garuu qaruuraa geejjibaa hojjechuun anniisaa fi meeshaalee jallisii hedduu fayyadama. Warshaaleen cirrachaa fi albuuda ho’a baay’ee ol’aanaa irratti balleessuun geejjibaa hojjechuu qabu. Kunis qaruuraa pilaastikii ykn qaruuraa aluminiyeemii hojjechuu caalaa humna barbaada. Fakkeenyaaf, qaruuraa geejjibaa biiraa hojjechuun waa'ee fayyadama anniisaa meeggaajuul 17.5 . Tokkoon tokkoon liitiraaf Akkasumas liitira tokkoof gara giraama 842 kaarboon daayi'oksaayidii hojjeta. Kun gosoota paakeejii biroo caalaa baayyee caala.
Gilaasii deebi’ee fayyadame fayyadamuun anniisaa qusachuuf gargaara. Yoo %10 dabalataan geela deebi'ee fayyadame itti dabalte, gadi lakkifamuu gara %5 hir'ista. Ammas qaruuraa feesbuukii paakeejii biroo caalaa ulfaataadha. Tokkoon tokkoon qaruuraatiif meeshaa dabalataa si barbaachisa. Namoonni geela kan jaallatan sababni isaas nageenya waan qabuuf yeroo baayyee deebi'ee fayyadamuu danda'a. Garuu paakeejii salphaan akkuma kaartoonii fi qaruuraa pilaastikii anniisaa xiqqaa fi qabeenya xiqqaa fayyadama.
Gosa Paakeejii |
Itti Fayyadama Annisaa (MJ/l) . |
Gaasiiwwan CO2 (g CO2 eq/l) 1.1. |
Sadarkaa Deebi’ee Fayyadamaa (US/EU/UK) . |
|---|---|---|---|
Qaruuraa Fiixee |
17.5 |
842 |
31.3% / 80.1% / 74.2% . |
Qaruuraa Aluminiyeemii |
11.3 |
574 |
67% (US) . |
Kaartoonii/PET/Boorsaa |
Gadi buusuu |
Gadi buusuu |
N/A |
Hubachiisa: Qorannoon tokko akka jedhutti qaruuraa geejjibaa wayiniidhaaf itti fufiinsa kan hin qabnedha. Meeshaa fi anniisaa baay’ee fayyadamu.
Qaruuraa geejjibaa erguun rakkisaadha. Fiixee pilaastikii ykn aluminiyeemii caalaa baayyee ulfaataadha. Jaarsi geejjibaa tokko hanga qamadii pilaastikii 6.3 ulfaata. Ulfaatinni dabalataa kun konkolaattonni fe’umsaa qaruuraa geejjibaa sochoosuuf boba’aa baay’ee fayyadamu jechuudha. Akkasumas, geejjibni akka hin cabne dhorkuuf paakeejii dabalataa si barbaachisa. Qaruuraa geejjibaa muraasni konkolaataa fe’umsaa tokkoon tokkoon isaa irratti siqu. Kunis baasii doonii fi faalama ni kaasa.
Qaruuraa geejjibaa ulfaataa fi salphaatti caccaba.
Konkolaattonni fe’umsaa isaan sochoosuuf boba’aa dabalataa fayyadamu.
Nageenya isaanii eeguuf paakeejii dabalataa barbaachisa.
Qaruuraa muraasni konkolaataa fe’umsaa tokkoon tokkoon isaa irratti waan seenuuf baasii ol ka’a.
Bakki ati geela itti hojjettus dhimma qaba. Warshichi dhagaa boba’aa ykn anniisaa xuraa’aa yoo fayyadame dhiibbaan isaa daran hammaata. Akkuma geejjibni baay’een hojjetamu, gadi lakkifamuu fi itti fayyadamni qabeenyaas ni dabala.
Qaruuraa geejjibaa qulqullina osoo hin dhabin irra deddeebitee fayyadamuu dandeessa. US keessatti, . qaruuraa geejjibaa gara %30 qofatu deebi'ee fayyadama . Kuni ..dha Awurooppaa caalaa baayyee gadi aanaadha . Biyyoonni Awurooppaa tokko tokko %85 ol geela isaanii deebi'anii fayyadamu. US rakkoolee akka geejjibaa cabe, xuraa'aa deebi'ee fayyadamuu, fi sirna deebi'ee fayyadamuu dadhabaa qabdi. Kutaaleen biyyaa tokko tokko sagantaa deebisuu kuufama qaban kana caalaa hojjetu. Garuu qaruuraa hedduun ammallee bakka kuufamaatti dhumu.
Bara 2021tti US keessatti qaruuraa geejjibaa gara biiliyoona 35 gurgurameera.
Qaruuraa kana keessaa %72 kan gataman malee deebi'anii kan fayyadaman miti.
Biyyoonni akka Beeljiyeem fi Siwiidin %90 ol geela isaanii deebi'anii fayyadamu.
Sagantaan deebi’ee fayyadamuu fooyya’aa fi asxaa ifa ta’e saffisa deebi’ee fayyadamuu ol kaasuuf gargaaru.
Yoo akka gaariitti deebi’ee fayyadame, geejjibni qaruuraa haaraa keessaa hanga %95 uumuu danda’a.
Gorsa: Sirna deebi’ee kuufamaa fi asxaa fooyya’aa ta’e deeggaruun deebitee fayyadamuu gargaaruu dandeessa.
Yeroo dhugaatii qaruuraa geejjibaa keessatti dhugdu, wanti itti aanu lafaaf barbaachisaa dha. Qaruuraa geejjibaa deebi’ee fayyadamuu, irra deebi’amee itti fayyadamuu ykn bakka kuufamaatti gatamuu danda’a. Filannoon tokkoon tokkoon pilaaneetii kana haala adda addaatiin dhiibbaa qaba.
Namoonni tokko tokko yeroo hunda geejjibni uumamaan waan ta’eef deebi’ee fayyadamuu waan danda’uuf hundarra gaarii ta’a jedhanii yaadu. Garuu hangas salphaa miti. Qaruuraa geejjibaa erga fayyadamtee booda wanti ati gootu akkaataa isaan naannoo irratti dhiibbaa geessisan jijjiira.
Qaruuraa feesbuukii yeroo gatamu qaruuraa pilaastikii caalaa lafa miidha. Kunis kan ta’eef, geejjibni deebi’ee fayyadamuun anniisaa guddaa fayyadamuun isa balleessuuf.
Ammas qaruuraa geejjibaa yoo fayyadamte lafa gargaarta. Yeroo tokko qofa dabalataan itti fayyadamuun dhiibbaa isaa gara 40% . Garuu yeroo baay'ee erga fayyadamnee booda bu'aan gaariin isaa ni hir'ata. Qaruuraa dhiqachuu fi sochoosuunis anniisaa fayyadama.
Dhiibbaa qaruuraa pilaastikii (PET) wajjin wal fakkaatu qabaachuuf, qaruuraa geejjibaa yeroo 7 hanga 30 irra deebitee fayyadamuu qabda. Lakkoofsi waan safartu irratti hundaa'a.
Gilaasii deebi’ee fayyadamuun wantoota akka cirrachaa, asheeta soodaa fi dhagaa liimsaa ni qusata. Akkasumas anniisaa xiqqaa kan fayyadamu yoo ta’u, gaazota giriin haawusii xiqqaa kan uumudha. Gilaasii deebi’ee fayyadame %10 baay’ee (cullet jedhama) hundaaf, warshaaleen anniisaa %2-3 xiqqaa fayyadamu.
Ameerikaatti waa'ee... %31 Qaruuraa geejjibaa deebi’ee kan fayyadamudha. Bakkeewwan tokko tokko akka Kaalifoorniyaa %80 ol deebi’anii fayyadamu. Yeroo geela deebitee fayyadamtu, toonii deebi’ee fayyadamu hundaaf qabeenya uumamaa toonii tokkoo ol qusatta.
Deebi’ee fayyadamuun geejjibaa sirna cufameedha. Kana jechuun qaruuraa dulloomaan gara qaruuraa haaraatti jijjiirama, qisaasama dabalataa tokko malee.
Gilaasii deebi'ee fayyadamuun warshaaleellee ni gargaara. Ho'a geejjibaa balleessuuf barbaachisu gadi buusuun furnace yeroo dheeraaf akka turu gargaara.
Single-stream recycling, bakka wanti hundinuu bakka tokkotti deemu, rakkoo fiduu danda’a. Kosii biroon itti makamuu fi geejjibni deebi’ee fayyadamuuf akka ulfaatu gochuu danda’a. Yeroo tokko tokko, wantootni deebi’anii fayyadamuu hin dandeenye bakka kuufamaatti dhumu. Kunis 'wish-cycling' kan jedhamu yoo ta'u, deebi'ee fayyadamuun akka gaariitti akka hin hojjenne taasisa.
Hubachiisa: Qaruuraa geejjibaa deebitee yoo fayyadamte ykn irra deebitee yoo fayyadamtellee, yeroo baay’ee qaruuraa pilaastikii caalaa lafa miidhu. Annisaa fi bishaan baay’ee fayyadamuun gaasii giriin haawusii baay’ee hojjetu.
Yoo lafa gargaaruu barbaadde, yeroo dandeessutti qaruuraa geejjibaa irra deebitee itti fayyadamuuf ykn deebitee fayyadamuuf deebisuuf yaali. Sagantaa deebi’uu kuufama naannoo keessanitti deeggarsa. Sagantaawwan kun qaruuraa bakka kuufama kuufama irraa akka hin baane fi hojii deebi’ee fayyadamuu akka fooyya’u gargaaru. Yeroo qaruuraa geejjibaa deebiftee fayyadamtu ykn irra deebitee fayyadamtu hunda anniisaa fi qabeenya qusachuuf akka gargaartu yaadadhu.
Qaruuraa pilaastikii bakka ilaaltan hundatti argama. Isaanis gatii salphaa fi hojjechuuf salphaadha. Irra caalaan isaanii PET irraa kan hojjetaman yoo ta'u, kunis boba'aa fi gaazii irraa argama. Warshaaleen qaruuraa miliyoonaan lakkaa’aman baay’ee saffisaan hojjechuu danda’u. Kun karaa gaarii qaruuraa hojjechuuf gargaaru ta'uu isaa yaaduu dandeessa. Gabatee waa’ee qaruuraa pilaastikii hojjechuu ilaalchisee dhugaawwan barbaachisoo ta’an tokko tokko agarsiisu kunooti:
Maqaa Meetirikii |
Hiika |
Mallattoo Industirii (US) . |
Faayidaalee |
Daangaawwan |
|---|---|---|---|---|
Gahumsa Itti Fayyadama Bishaanii |
Bishaan qaruuraa oomishame tokkoof fayyadamu |
8-12 gaalonii/qaruuraa (kan idilee) . |
Bishaan ni qusata, baasii ni hir'isa |
Madda bishaanii hin agarsiisu |
Fayyadama Annisaa Yuunitii Tokkoon |
Humna qaruuraa tokko hojjechuuf itti fayyadaman |
1.5-2.5 kWh/qaruuraa (kan idilee) . |
Baasii ni hir'isa, naannoo ni gargaara |
Hordoffii dhaabbataa barbaada |
Sadarkaa Oomishaalee Mudaa Qaban |
Dhibbeentaa qaruuraa erga hin ergamin dura mudaa qaban |
0.5-1% (kan idilee) . |
Qulqullina olaanaa eega, maqaa kee ni eega |
Erga ergamee booda mudaa dhabuu danda'a |
Meeshaalee Deebi’anii Fayyadamaa Dhibbeentaa |
Hamma meeshaa deebi’ee fayyadame tokkoon tokkoon qaruuraa keessatti |
20-30% (kan idilee) . |
Pilaastika haaraa xiqqaa fayyadama, itti fufiinsa fooyyessa |
Dhiyeessii fi baasii meeshaalee deebi’anii fayyadamaniin daangeffame |
Saffisa Baayoo-diidaa’uu |
Qaruuraa naannoo keessatti akkamitti saffisaan caccaba |
Ji'a 6 keessatti %20-40 (akkaataa idilee) . |
Itti gaafatamummaa naannoo agarsiisa |
Haala waliin jijjiirama |
Miila Kaarboonii Qaruuraa tokkoof |
Tokkoon tokkoon qaruuraa hojjetameef kaarboonii gadi lakkifamu |
0.4-0.6 kg/qaruuraa (kan idilee) . |
Gaasiiwwan gadi lakkifaman hir'isuuf gargaara, bitoota ikoo-fayyadamoo ta'an hawwata |
Kaarboonii qofa kan haguugu malee dhiibbaa hunda miti |
Qaruuraa pilaastikii bishaanii fi anniisaa baay’ee fayyadamu. Dhaabbileen tokko tokko lafa gargaaruuf meeshaalee deebi’anii fayyadaman dabalataa itti dabalu. Garuu qaruuraa irra caalaan ammallee pilaastikii haaraa irraa hojjetama. Miilli kaarboonii isaanii qaruuraa geejjibaa caalaa gadi aanaadha. Garuu qaruuraa aluminiyeemii caalaa olka'aadha.
Qaruuraa pilaastikii dhugaatii sochoosuuf baayyee gaarii dha. Isaan salphaa fi ciccimoo dha. Kunis maallaqaa fi humna qusata. Sababoonni qaruuraa pilaastikii geejjibaaf gaarii ta’eef muraasni kunooti:
Qaruuraa PET qaruuraa geejjibaa caalaa baayyee salphaadha. Qaruuraa pilaastikii tokko gara giraama 20-30 ulfaata. Qaruuraa geejjibaa tokko ulfaatina giraama 200 qabaachuu danda'a.
Konkolaattonni fe’umsaa qaruuraa pilaastikii sochoosuuf boba’aa xiqqaa fayyadamu.
Qaruuraa pilaastikii salphaatti hin caccabu. Kana jechuun yeroo ergaa qaruuraa muraasni ni bada jechuudha.
Qaruuraa pilaastikii hojjechuu fi sochoosuun anniisaa geejjibaa caalaa xiqqaa fayyadama. Kunis dhaabbileen maallaqa akka qusatan gargaara.
Tokkoon tokkoon konkolaataa fe’umsaa irratti qaruuraa pilaastikii dabalataa kaa’uu dandeessa. Kunis bakka fi maallaqa qusata. Nageenya isaaniif qaphxii dabalataa si hin barbaachisu. Wantoonni kun dhaabbilee baasii xiqqaa baasuu barbaadaniif qaruuraa pilaastikii filannoo gaarii taasisu.
Qaruuraa pilaastikii deebi'anii fayyadamuun salphaadha jettanii yaaddu ta'a. Garuu salphaa miti. Qaruuraa pilaastikii muraasni qaruuraa aluminiyeemii ykn geejjibaa caalaa deebi’ee fayyadamu. Qaruuraa pilaastikii hedduun bakka kuufama ykn galaana keessatti dhumu. Gabatee dhugaawwanii fi rakkoolee qaruuraa pilaastikii deebi’anii fayyadamuu irratti mul’atan tokko tokko kunooti:
Ulaagaa / Gama |
Bal'ina / Fakkiiwwan |
|---|---|
Sadarkaa Deebi'ee Fayyadamaa Qaruuraa PET (Awustiraaliyaa) . |
74% skiimota kuufama waliin , 36% walitti qabuu qarqara daandii waliin |
Qusannoo Gaasiiwwan GHG Qulqulluu (PET) . |
PET deebi’ee fayyadame toonii tokkoof gara toonii 1.5 CO2-e qusata |
Hir’ina Gaasii marsaa jireenyaa (qaruuraa PET) . |
PET %100 deebi’ee fayyadame fayyadamuun CO2 %27 xiqqaadha PET haaraa wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu |
Faayidaa Qulqulluu Pilaastikoota Walmakaa Deebi’anii Fayyadamuuf |
Tooniin tokko deebi’ee fayyadame CO2-e gara toonii 0.5 qusata |
Qormaata Deebi’ee Fayyadamaa Keessatti |
Rakkoo sassaabuu, faalama, gosoota pilaastikii hedduu, dhimma baasii |
Dandeettii Deebi’ee Fayyadamaa Cufame |
PET ifa ta'ee fi qaruuraa HDPE tokko tokkoof akka gaariitti hojjeta |
Dhiibbaa Imaammataa |
Sagantaan kuufama-deebi’uu saffisa walitti qabuu ol kaasuun balfa ni mura |
Daangaa Dhaabbata Meeshaalee Deebisuu |
Paakeejii jijjiiramaa adda baasuun rakkisaa, yeroo hunda baasii xiqqaa miti |
Yaada kennaman |
Gosa pilaastikii muraasa fayyadamuu, sassaabuu fooyyessuu, gabaa pilaastikii deebi’ee fayyadame guddisuu |
Sagantaa kuufama-deebi’uu deeggaruun gargaaruu dandeessa. Qaruuraa PET ifa ta’e irraa hojjetame fayyadamuunis ni gargaara. Tarkaanfiiwwan kun saffisa deebi’anii fayyadamuu ol kaasuun gaazota manaa gadi buusu. Garuu addaan baasuu fi faalamni ammallee rakkoo guddaadha. Qaruuraa pilaastikii irra caalaan isaa gara qaruuraa haaraatti hin jijjiiramu. Yeroo baay’ee oomisha qulqullina gadi aanaa qabu ykn kosii qofa ta’u.
Gorsa: Qaruuraa qabiyyee deebi’ee fayyadame baay’ee qabu filadhu. Naannoo keessanitti deebi’anii fayyadamuu fooyya’aa ta’e deeggaraa. Kunis pilaastikiin bakka kuufama balfaa fi galaana akka hin seenne gargaara.
Yeroo dhugaatii qaruuraa pilaastikii keessaa xumurtu wanti itti aanu lafaaf barbaachisaa dha. Qaruuraa pilaastikii baay’een isaanii karaa sadii keessaa tokko kan deeman yoo ta’u: deebi’anii kan fayyadaman, ni gubatan ykn bakka kuufamaatti kaa’amu. Bakka tokko tokkotti akkuma Awurooppaatti qaruuraa baay’een deebi’ee fayyadamu ykn gubamee anniisaa uuma. Bakka biraattis qaruuraa ala gatamuu ykn qilleensa banaa keessatti gubachuu dandaʼa.
Yeroo hunda deebi’anii fayyadamuun gaariidha jettanii yaaddu ta’a, garuu hangas salphaa miti. Qaruuraa pilaastikii erga fayyadamtanii booda maaltu akka isaan mudatu wantoota gurguddoo beekuu qabdan tokko tokko kunooti:
Qaruuraa PET deebi’ee fayyadame yeroo baay’ee qaruuraa geejjibaa irra deddeebitee fayyadamtu caalaa lafa hin miidhu. Qaruuraa geejjibaa ulfaataa fagootti sochoosuuf anniisaa hangamii akka barbaachisu yeroo yaaddu kun dhugaadha.
Qaruuraa geejjibaa dhiquu fi qulqulleessuun irra deebi’anii itti fayyadamuuf humna ibsaa, bishaan ho’aa fi keemikaala baay’ee barbaachisa. Kunis faalama dabalataa taasisa.
Sirni Deebi’uu Kuufama (DRS) qaruuraa pilaastikii dabalataa deebi’anii fayyadamuuf walitti qabuuf gargaara. Sagantaawwan kun qaruuraa duwwaa akka deebiftan isin gaafatu. Saffisa deebi’anii fayyadamuu guddisuu fi balfa hir’isuuf gargaaruu danda’u.
Pilaastika deebi'ee fayyadame qaruuraa haaraa keessatti fayyadamuun lafa gargaaruuf carraa guddaadha . Yoo PET deebi’ee fayyadamu baay’ee fayyadamte faalama xiqqaa fiduu fi qabeenya qusatta.
Pilaastikaa sibiilota akka aluminiyeemii wajjin yeroo wal bira qabdu, deebiin isaa akkaataa kosii itti qabdu irratti hundaa’uun ni jijjiirama. Yeroo hunda mo'ataan ifa ta'e hin jiru.
Qaruuraa hangam akka sochooftu dhimma qaba. Qaruuraa geejjibaa manaatti dhihoo jiru yoo irra deebitee fayyadamte gaariidha. Yoo fagootti ergitan ulfaatinni ulfaataa ta’e faalama dabalataa fida.
Filannoon dhuma jireenyaa akkamitti akka wal bira qabamu ilaaluuf gabatee si gargaaru kunooti:
Filannoo Xumura Jireenyaa |
Qabxiilee Dhiibbaa Ijoo |
Hubachiisa Naannoo |
|---|---|---|
Deebi’ee fayyadamuu (PET) . |
Humna adda baasuu fi adeemsisuuf gargaaru |
Qabiyyeen deebi’ee fayyadame ol’aanaa yoo ta’e dhiibbaa gadi buusu |
Gubuu (annisa waliin) . |
Faalama qilleensaa, anniisaa deebisuu |
Bakka kuufama bishaanii caalaa gaarii, garuu ammas faalama |
Bakka kuufama balfaa |
Fayyadama iddoo, suuta suutaan caccabuu, dhangala’uu |
Naannoodhaaf kan hammaatu |
Gubannaa banaa |
Faalama qilleensaa, aarri summii qabu |
Baayyee miidhaa qaba, hin gorfamu |
Irra deebiin itti fayyadamuu (gilaasii) . |
Dhiqachuu, geejjibaa, cabsuu |
Yoo naannoo ta'e gaarii, garuu itti fayyadamni anniisaa olaanaadha |
Gorsa: Qaruuraa pilaastikii deebi’ee fayyadame irraa hojjetame fudhachuudhaan akkasumas sagantaa kuufamaatiin qaruuraa deebisuudhaan gargaaruu dandeessa. Tarkaanfiiwwan kun deebi’anii fayyadamuu fi balfa xiqqaa taasisuu gargaaru.
Qaruuraa pilaastikii maaltu akka ta’u murteessuuf gargaaruu dandeessa. Qaruuraa keessan yeroo deebiftanii fayyadamtan ykn deebistan pilaastikii bakka kuufama fi galaana keessaa akka hin seenne gootu. Akkasumas anniisaa qusachuu fi faalama hir’isuuf gargaarta. Qaruuraa ati deebitee fayyadamtu hundi lafa gargaara.
Qabiyyee deebi'ee fayyadame caalaa paakeejii filachuudhaan pilaaneetii kana gargaaruu dandeessa. Meeshaalee deebi’anii fayyadaman fayyadamuun anniisaa qusachuu fi kosii hir’isa. Dhaabbileen dhugaatii gurguddoon hedduun amma qaruuraa isaanii keessatti pilaastikii deebi’ee fayyadame baay’ee fayyadamuuf galma qaban. Fakkeenyaaf, Kookaa Koolaa fayyadame 13% PET bara 2021 fi 17% bara 2023tti . %50 gahuu barbaadu.Maqaawwan biroo kan akka Keurig Dr Pepper akkasumas pilaastikii deebi'ee fayyadame baay'ee fayyadamaa jiru. Oomishaaleen tokko tokko qaruuraa PET 100% deebi’ee fayyadame irraa hojjetame illee fayyadamu.
Gabatee qabiyyeen PET deebi’ee fayyadame akkamitti akka jijjiirame agarsiisu kunooti:
Waggaa |
Qabiyyee PET deebi’ee fayyadame (%) . |
Xiyyeeffaanoo (%) |
|---|---|---|
2021 |
13 |
|
2022 |
15 |
|
2023 |
17 |
|
2030 |
50 |
Dhaabbileen dhugaatii waggaa waggaan qabiyyee deebi’ee fayyadamu baay’ee akka fayyadamaa jiran arguu dandeessu. Kana jechuun pilaastikii haaraa xiqqaatu barbaachisa jechuudha. Diinagdee geengoo uumuufis ni gargaara. Oomisha meeshaalee deebi’anii fayyadaman baay’ee qaban yeroo bitattu, lafa gargaarta, akkasumas dhaabbileef akka dhimmamtu agarsiifta.
Gorsa: Asxaalee dhibbeentaa qabiyyee deebi’ee fayyadame ilaali. Kunis naannoodhaaf paakeejii fooyya’aa ta’e akka fudhattu si gargaara.
Sagantaan deebi’ee fayyadamuu gaariin lafaaf barbaachisaa dha. Sagantaawwan kana yeroo deeggartu meeshaaleen faayidaa qaban bakka kuufama kuufamaatti akka hin seenne gargaarta. Bakkeewwan hedduun amma sirna kuufama deebisuu qaruuraa qabu. Sagantaawwan kun yeroo qaruuraa duwwaa deebiftan maallaqa siif deebisu. Biyyoota tokko tokko keessatti namoonni qaruuraa %90 ol deebisu. Kana jechuun kosii fi balfi xiqqaachuu jechuudha.
Paakeejiin irra deebi’amee itti fayyadamuu danda’us ni gargaara. Dhaabbileen tokko tokko kaartoonii ykn keegii qulqullaa’anii deebi’anii itti fayyadamuu danda’an fayyadamu. Kunis qisaasama gadi buusuun yeroon maallaqa qusata. Teeknooloojiin haaraan dhaabbileen waraqaa deebi’ee fayyadame irraa kaartoonii cimaa akka hojjetan taasisa. Kaartooniin kun aannaniifi dhangala’aadhaaf kan gaarii ta’anii fi pilaastikii caalaa kaarboonii xiqqaa kan qabanidha.
Yaadonni haaraan kanneen akka paakeejii safara sirrii fi maxxansaa dijitaalaas ni jiru. Jijjiiramni kun meeshaa xiqqaa kan fayyadamu yoo ta’u, ergaa salphaa taasisa. Sirnoota kana yeroo deeggartu gara fuulduraatti qisaasama paakeejii gadi buusuuf gargaarta.
Paakeejiin irra deebiin guutamuu danda'u karaa ogummaa lafa gargaaruudha. Qaruuraa ykn meeshaa yeroo tokkoo ol fayyadamuun qabeenya qusata, balfa ni hir’isa. Biyyoonni tokko tokko sirna irra deebiin guutamuu danda’u cimaa qabu. Jarmanitti biiraan %82 qaruuraa irra deebiin guutamuu danda'u keessatti kan gurguramu yoo ta'u, hundi jechuun ni danda'ama kan deebi'udha. Kaanaadaa, Ontaariyoos biiraa irra deebiin guutuu olaanaa qaba. Biyya Filiippiinsitti dhugaatiiwwan %59 qaruuraa irra deebiin guutamuu danda'u keessatti gurgurama.
Maqaawwan tokko tokko amma dhugaatii qaruuraa aluminiyeemii irra deebiin cufamuu danda'u keessatti gurguru. Qaruuraa kana ammas itti fayyadamuu kan danda’an yoo ta’u, balfa pilaastikii muruuf gargaaru. Keegiin sibiilaa hin goggogne biiraa fi dhugaatii biroof oolu yeroo baay’ee qulqullaa’ee guutama. Kunis paakeejii bakka kuufama kuufama keessaa akka hin baane taasisa, akkasumas dhiyeessii geengoo gargaara.
Hubachiisa: Sirni kuufama-deebisuu fi irra deebiin guutamuu danda’u yeroo qaruuraa fi meeshaalee deebiftanii fiddan akka gaariitti hojjeta. Kunis sirnichi akka jabaatu taasisa, namni hundis caalaatti itti fufiinsa akka qabaatu gargaara.
Yaada haaraa barachuudhaan akkaataa dhugaatiiwwan itti paakeejii ta’an jijjiiruuf gargaaruu dandeessa. Dhaabbileen meeshaalee haaraa fi dizaayinii ismaartiitiin paakeejii lafaaf fooyya'aa hojjechaa jiru. Jijjiiramni kun kosii xiqqeessuu, humna qusachuu fi uumama eeguuf si gargaara.
Amma maqaaleen daldalaa hedduun meeshaalee biyyoodhaan manca’uu danda’anii fi kompostii ta’an fayyadamu. Qaruuraa tokko tokko pilaastikii biqiltuu irratti hundaa’ee fi pilaastikii idilee caalaa saffisaan kan caccabu PLA fayyadamu. Paakeejiin mushroomii fi fiilmiin albuuda galaanaa naannoodhaafis gaarii dha. Meeshaaleen kun boba’aa fosiilii kan hin fayyadamne yoo ta’u, karaa fooyya’aa ta’een itti gatuuf siif kennu.
Dhaabbileen tokko tokko waraqaa irraa qaruuraa hojjetu. Qaruuraa Green Fiber kan Carlsberg fi qaruuraa waraqaa Johnnie Walker kan Diageo akkaataa pilaastikii xiqqaa fayyadamuu dandeessan agarsiisu. Qaruuraa kun qola kan caccabee fi kaarboonii miila kee gadi buusuuf gargaaru qabu.
Qaruuraa aluminiyeemii amma pilaaneetii kanaaf daran fooyya'aa ta'eera. Maqaawwan akka Kookaa Koolaa fi Koroonaa qaruuraa meeshaalee deebi’anii fayyadaman baay’ee qaban fayyadamu. Aluminium yeroo baayyee deebi'ee fayyadamuu kan danda'u yoo ta'u qulqullina hin dhabu. Kunis anniisaa kan qusatu yoo ta’u, meeshaalee barbaachisoo ta’an akka itti fayyadaman taasisa.
Akkasumas, paakeejii irra deebi’amee guutamuu fi irra deebi’amee itti fayyadamuu danda’u dabalataa argachuu dandeessa. Starbucks yoo xoofoo mataa keessanii fiddan hir'ina isiniif kenna. Loop oomishaalee hedduudhaaf paakeejii irra deebitee akka fayyadamtu si gargaara. Sagantaawwan kun kosii xiqqaa akka gootuu fi jireenya qisaasama zeeroo akka deeggaran si gargaaru.
Smart packaging tarkaanfii guddaa biraati. Qaruuraa fi qaruuraa tokko tokko freshness sensors ykn RFID tags qabu. Meeshaaleen kun dhugaatii hordofuu, akka haaraa ta’anii fi qisaasama nyaataa hir’isuuf gargaaru. Yeroo tokkotti dhugaatii fooyya'aa fi qisaasama xiqqaa argatta.
Dizaayiniin paakeejii xiqqaa (minimalist packaging design) illee dhimma qaba. Dhaabbileen meeshaa xiqqaa fayyadamuun paakeejii salphaa hojjetu. Kana jechuun qabeenya xiqqaa fayyadamtee erguuf kaffaltii xiqqaa kaffalta jechuudha. Dizaayinoonni salphaan ammallee dhugaatii keessan nageenyaafi haaraa ta’e eegu.
Yaadota haaraa kana fayyadamuu yoo barbaaddan gorsa saffisaa tokko tokko kunooti:
Meeshaalee qabiyyee deebi’ee fayyadame baay’ee qaban filadhu.
Nageenyaan akka turuuf uffata BPA irraa bilisa ta’e filadhu.
Maamiltoonni akkaataa paakeejii deebi’anii itti fayyadaman ykn irra deebi’anii itti fayyadaman barsiisuu.
Hamma danda’ametti meeshaa xiqqaadhaan paakeejii hojjechuu garuu jabaatanii turuu.
Gorsa: Yaadota haaraa kana yeroo deeggartu, indaastiriin dhugaatii caalaatti itti fufiinsa akka qabaatu gargaarta. Jijjiiramni xiqqaan hundi egeree qulqulluu fi magariisa akka ta’uuf gargaara.
Qaruuraa aluminiyeemii ikoo-fayyadamaa ta'uu isaatiin filannoo olaanaadha. Aluminium deebi’ee fayyadamuun anniisaa qaruuraa haaraa hojjechuu caalaa baay’ee xiqqaadha. Yeroo qaruuraa meeshaalee deebi’anii fayyadaman baay’ee qaban fudhattu uumama gargaarta. Bakka tokko tokkotti qaruuraa aluminiyeemii %70 ol deebi’ee hojiirra oola. Qaruuraa kun yeroo baay’ee deebi’anii fayyadamuu kan danda’an yoo ta’u ammas jabaatanii turuu danda’u. Paakeejiin kamiyyuu mudaa hin qabu, garuu yeroo hunda kana caalaa hojjechuu dandeenya. Caalaatti deebitee fayyadamuudhaan, qaruuraa aluminiyeemii deebi’ee fayyadame fayyadamuudhaan, fi yaada irra deebi’amee guutamuu danda’u ykn haaraa yaaluun gargaaruu dandeessa.
US keessatti namoonni daqiiqaa tokkotti qaruuraa aluminiyeemii kuma 100 ol deebi'anii fayyadamu.
Deebi’ee fayyadamuun fooyya’aan kan ta’u sababa teeknooloojii haaraa fi seera haaraatiin.
Qaruuraa aluminiyeemii yeroo baay’ee deebi’ee fayyadamuu fi jabaa ta’ee turuu danda’a. Humna xiqqaadhaan hojjechuu fi socho’uuf fayyadamu. Qaruuraa baay’een isaanii meeshaa deebi’ee fayyadamu baay’ee keessaa qabu. Kunis faalama hir’isuuf kan gargaaru yoo ta’u, balfa hir’isa.
Qaruuraa geejjibaa yeroo baayyee deebi'ee fayyadamuu ni danda'a, garuu humna dabalataa barbaada. Qaruuraa pilaastikii yeroo hunda deebi’ee fayyadamu qulqullina dhaba. Qaruuraa aluminiyeemii yeroo hunda deebitee fayyadamtu humna isaanii eega.
Dhaabbileen tokko tokko qaruuraa geejjibaa kan fudhatan waan faashinii fakkaatuu fi cimina waan itti dhaga’amuuf. Glass sagantaa gurgurtaa fi guutinsa biyya keessaaf akka gaariitti hojjeta. Dhugaatiiwwan tokko tokko oomisha sana waliin waan hin walnyaanneef geela barbaachisa.
Meeshaalee deebi’anii fayyadaman fayyadamuun anniisaa fi qabeenya uumamaa qusata. Aluminium ykn pilaastikii deebi’ee fayyadamu faalama qilleensaa xiqqaa taasisa. Meeshaalee faayidaa qabanis bakka kuufama balfaa irraa akka hin seenne taasisa.
Meeshaalee kana yoo darbattan yeroo baayyee gara bakka kuufamaatti deemu. Qaruuraa aluminiyeemii fi geejjibni caccabuuf waggoota dhibbaan lakkaa'aman fudhata. Qaruuraa pilaastikii kana caalaa kan turu siʼa taʼu, lafaa fi bishaan faaluu dandaʼa.
Qaruuraa irra deebiin guutamuu danda'u anniisaa qusachuu fi balfa hir'isuun pilaaneetii kana gargaaru. Biyyoonni tokko tokko sirna guutuu gaarii kan qaruuraa yeroo dheeraaf itti fayyadaman qabu.
Paakeejii meeshaalee deebi’anii fayyadaman baay’ee qaban fudhadhaa. Sagantaa qaruuraa deebisuuf kaffaltii siif kennan deeggaru. Akkaataa itti deebi’anii fayyadaman namoota barsiisaa. Qaruuraa irra deebiin guutamuu danda’u ykn irra deebi’amee itti fayyadamuu danda’amu yaali. Faalama geejjibaa hir'isuuf paakeejii salphaa filadhu.
Eeyyee! Qaruuraa aluminiyeemii deebi’anii fayyadamuun humna haaraa hojjechuuf barbaachisu hunda jechuun ni danda’ama. Feesbuukii fi pilaastikii deebi'anii fayyadamuun anniisaa qusata, garuu hamma aluminiyeemii hin qusatu. Yeroo deebitee fayyadamtu hunda faalama hir'isuuf gargaarta.
